İslam İlmihali

Bu sistem, eşlerden her ikisine de boşanma hakkı tanıyan veya karşılıklı rıza ile boşanmaya cevaz veren sistemdir.

Eski Franklarda boşanma hakkı, bazı durumlarda kadına da tanınmıştır. Cermen hukukunda karının ailesi ile koca arasında boşanma anlaşması yapılırdı. Ancak onuncu yüzyıldan sonra boşanma Germenlerde de kilise hukukuna tabi oldu.

Roma hukukunda, sonraları; karşılıklı anlaşma ile evlenmeye son verilebileceği kabul edilmiştir. Roma'da Devlet; "anlaşma evlenmeyi, anlaşmazlık ise boşanmayı doğurur" prensibiyle, önceleri boşanmalara karışmazdı. Ancak, boşanmalar çoğalıp , bu yüzden ahlâk bozulmaya başlayınca; İmparatorluk devrinde şerefsizlik yüzünden boşanma durumunda, çocukların hangi tarafa verileceğine hakimin hükmetmesi gerektiği prensibi kabul edilmiştir ki, bu emirname, Roma Devleti'nin yaptığı ilk müdahaledir.

1789 Fransız devrimi ile hıristiyanlıktaki katı tutum gevşetilmiş ve Avrupa'da boşanma serbestliği sistemi gelişmeye başlamıştır. 1792'de henüz Fransa'da devrim sürerken yayınlanmış olan bir kanun, öteki boşanma sebepleri arasında karşılıklı anlaşma ile, hatta bazı durumlarda bir tarafın isteği ile boşanmaya da cevaz vermiştir. Fransa'da Napoleon'un düşmesinden ve krallığın geri gelmesinden sonra, yeniden Katolik prensiplere dönülerek, boşanma imkânı tam olarak kaldırılmıştır. Yetmiş yıla yakın bir süre sonra 1884 yılında, yeniden boşanmaya imkân verilmişse de, bazı hükümler değiştirilmiş ve karşılıklı rıza ile boşanmaya dair hüküm kanundan çıkarılmıştır.

Günümüzde karşılıklı rıza ile boşanmayı kabul eden ülkeler: Belçika, Lüksemburg, Romanya, İskandinav ülkeleri ve Sovyet Rusya ile diğer komünist ülkelerdir. (Velîdedoğlu, Aile Hukuku, 5. baskı, İstanbul, 1965 II, 177 vd.; es-Sâbûnî, a.g.e., I, 29, 30.)

Sovyet Rusya'da evlilik gibi boşanmalarda kolaylaştırılmıştır. Karşılıklı rıza veya tek yanlı irade beyanı ile evliliği sona erdirmek mümkündür. 1917 bolşevik ihtilalinden sonra yürürlüğe giren yeni hukuka göre, orada eşlerden birisi, evlilik sicillerini tutan memura giderek hiçbir neden göstermeksizin evlilik sicilini sildirebilmek hakkına sahipti, diğer eşin dinlenmesine gerek yoktu. 1936 M. yılında çıkarılan "Aileyi Koruma Kanunu" ile bu usul kısmen değiştirildi. Buna göre, eşlerden birisi memura başvurarak boşanma istediği zaman, memur diğer eşe, kendisine başvurması için tebligatta bulunur. Eş tebligata uymaz veya sicil memuruna gelip de o da boşanma isterse evlilik sicili silinir, boşanmayı istemezse, boşanma talebinde bulunan ısrar ettiği ve çocukları da bulunmadığı takdirde evlilik sicili yine silinir. Eğer karı-kocanın çocukları varsa ahvâl-i şahsiye memuru hiçbir işlem yapmadan meseleyi mahkemeye gönderir. Mahkeme çocukların hangi eşe bırakılacağını karar altına alır ve boşanma ancak ondan sonra imkân dahiline girer. Boşanmalar nüfus cüzdanına da işlenmektedir. (Velidedeoğlu, a.g.e., II, 181, 182.) (Delilleriyle Aile İlmihali)